Trong vài thập kỷ qua, tỷ suất sinh toàn cầu đã giảm mạnh, từ khoảng 5 con/phụ nữ vào những năm 1960 xuống dưới 2,5 con/phụ nữ hiện nay. Đây là một trong những thay đổi nhân khẩu học nhanh nhất trong lịch sử loài người, phản ánh những chuyển biến sâu sắc về xã hội, y tế và kinh tế.
1. Trao quyền cho phụ nữ
Giáo dục và cơ hội việc làm của phụ nữ là yếu tố quan trọng nhất làm giảm mức sinh. Phụ nữ có học vấn cao thường kết hôn muộn hơn, sinh ít con hơn do chi phí cơ hội của việc sinh và nuôi con tăng lên. Nhiều nghiên cứu cho thấy giáo dục phụ nữ không chỉ làm giảm tỷ suất sinh mà còn cải thiện sức khỏe và chất lượng sống của trẻ em.
2. Giảm tử vong trẻ em
Khi tỷ lệ tử vong trẻ em giảm nhờ cải thiện y tế và dinh dưỡng, các gia đình không còn nhu cầu sinh nhiều con để “dự phòng”. Đây là một phần của quá trình chuyển tiếp nhân khẩu học, trong đó mức sinh giảm theo sau mức tử vong, thường có độ trễ vài năm.
3. Chi phí nuôi dạy con ngày càng tăng
Trong xã hội hiện đại, trẻ em không còn là nguồn lao động kinh tế mà trở thành một khoản đầu tư dài hạn. Chi phí cho giáo dục, chăm sóc và phát triển toàn diện ngày càng cao khiến các gia đình có xu hướng chọn ít con nhưng đầu tư nhiều hơn cho mỗi con (đánh đổi “số lượng – chất lượng”).
Các yếu tố bổ sung
Ngoài ba nguyên nhân chính, sự thay đổi chuẩn mực xã hội (gia đình nhỏ), tiếp cận biện pháp tránh thai, đô thị hóa và truyền thông đại chúng cũng góp phần củng cố xu hướng sinh ít con. Các chính sách cưỡng chế sinh sản chỉ đóng vai trò hạn chế; mức sinh thường giảm chủ yếu do cải thiện điều kiện sống.
Kết luận
Sự suy giảm tỷ suất sinh không phải là hiện tượng đơn lẻ, mà là hệ quả tự nhiên của phát triển con người. Nó phản ánh sự chuyển dịch từ xã hội có tử vong cao – sinh nhiều sang tử vong thấp – sinh ít, đồng thời đặt ra những thách thức mới về già hóa dân số và chính sách an sinh trong tương lai.
Tài liệu tham khảo
Becker, G.S. (1960) An economic analysis of fertility. Princeton: Princeton University Press.
Becker, G.S. and Lewis, H.G. (1973) ‘On the interaction between the quantity and quality of children’, Journal of Political Economy, 81(2), pp. S279–S288.
Caldwell, J.C. (1982) Theory of fertility decline. London: Academic Press.
Myrskylä, M., Kohler, H.-P. and Billari, F.C. (2009) ‘Advances in development reverse fertility declines’, Nature, 460, pp. 741–743.
Our World in Data (2023) Fertility rate. Available at: https://ourworldindata.org/fertility-rate (Accessed: 2026).
